Het leed is nog niet geleden op de kunstmarkten. Dit najaar halveerden de prijzen in het topsegment, maar in 2009 gaat er nog meer vanaf. Veilinghuizen ontslaan personeel, galeries sluiten de poorten en de overlevenden vallen terug op traditie. Exit Damien Hirst, welkom Oude Meesters.

In het spoor van de kredietcrisis crashte dit najaar de kunstmarkt. Oliemiljardairs uit Rusland en het Midden-Oosten en hedgefondsmanagers uit Londen en New York hadden de prijzen in het topsegment tot waanzinnige hoogten opgedreven, maar aan de gekte kwam in september een eind. De prijzen op de grote veilingen in New York, Los Angeles en HongKong zijn inmiddels gehalveerd. De speculanten zijn weg, het aanbod verschraalt en de kunstindustrie houdt zijn hart vast.
“Het wordt in 2009 zoeken naar een nieuw prijsevenwicht”, zegt Anders Petterson van het Londense adviesbureau ArtTactic. Hij verwacht nog ‘aanzienlijke’ prijsdalingen. De laatste ronde veilingen van hedendaagse kunst in New York bracht in december een schamele 303 miljoen dollar op, terwijl de laagste schatting vooraf 612 miljoen dollar was.

Verdere prijsdalingen zullen ook economisch socioloog Olav Velthuis niet verbazen. “Wat we na de zomer hebben gezien is sensationeel, maar we zijn nu pas terug op het niveau van anderhalf jaar geleden. Dat komt doordat de stijgingen de afgelopen tijd buiten alle proportie waren.” Velthuis, auteur van het boek Talking Prices (over de symbolische betekenissen van marktprijzen voor kunst), zegt dat er een reëel gevaar is dat de markt min of meer stilvalt. “Het is in oktober en november een aantal malen gebeurd dat op een veiling topstukken onverkocht bleven. De reputatieschade van een dergelijke gebeurtenis voor de betreffende kunstenaar is groot. In het verleden is het voorgekomen dat daarmee het einde van een carrière werd ingeluid. Neemt de angst voor dit soort mislukkingen toe, dan zal het aanbod verschralen.”

De inzakkende markt heeft gevolgen voor de kunstenaars, maar ook voor de galeries en voor de veilinghuizen. Sotheby’s – beursgenoteerd – heeft al aangekondigd wereldwijd 150 werknemers te ontslaan, een kwart van het personeel in New York. De koers van het aandeel is sinds september met tweederde gedaald. Beleggers denken dat de veilingmarkt langdurig zwak zal zijn, aldus analisten. In New York heeft de malaise ook al bij de galeries slachtoffers geëist. Topgalerie PaceWildenstein (drie vestigingen in Manhattan) heeft onlangs 12 procent van het personeel de wacht aangezegd. Nederlandse galeries zullen snel te maken krijgen met de gevolgen van deze ontwikkelingen, maar cijfers ontbreken nu nog. Roos van Put, hoofdredacteur van maandblad Kunstbeeld, zegt op de eerste beurzen volgend jaar (in februari Art Rotterdam, in mei Art Amsterdam) een “voorzichtig en terughoudend” koopgedrag te verwachten van de kunstkopers.
Bij de Amsterdamse vestiging van veilinghuis Christie’s moeten ook werknemers vertrekken, zegt algemeen directeur Jop Ubbens. “Dit is harder en sneller gekomen dan we gedacht hebben, ook al valt het in Amsterdam naar verhouding nog enorm mee. Wij zijn minder op de hedendaagse kunst gericht dan de internationale markt.” Ubbens verwacht dat volgend jaar de prijzen ‘voorzichtig’ zullen zijn. “Ik zie zeker nog kansen hoor, maar de gemakzucht die de eerste helft van 2008 kans kreeg om toe te slaan, die is er nu wel uit.”

En wat doen de kunstbezitters die het afgelopen jaar inkochten tegen torenhoge prijzen, nu hun eigendom plots de helft van zijn waard heeft verloren? Petterson (ArtTactic) verwacht in 2009 een aantal ‘gedwongen verkopen’, door eigenaren die geld nodig hebben en ervan uitgaan dat de markt zijn dieptepunt nog niet heeft bereikt. En dus nog proberen een enigszins redelijke prijs voor hun bezit te ontvangen. “En dat leidt tot nog meer druk op de markt.”

Velthuis is daar niet zo bang voor. “De tycoons en de hedgefondsmanagers die zich in 2007 en 2008 als nieuwe kunstkopers meldden, deden dat niet om financiële redenen. Ze willen met hun aankopen niet in de eerste plaats winst maken, maar ze willen status verwerven. Bovendien: het zijn natuurlijk forse bedragen die voor de aankopen zijn uitgetrokken, maar ze vallen toch vaak in het niet bij de vermogens die deze kopers tot hun beschikking hebben.”

Het instorten van de internationale kunstmarkt wordt door velen verwelkomd als het einde van een ongewenste hype. Van Put (Kunstbeeld) noemt het “een gezonde ontwikkeling”. Ze gaat ervan uit dat de prijzen volgend jaar zullen dalen tot het niveau van 2002 “en deze catharsis zal leiden tot een meer inhoudelijk discours over de kunst, een discours dat gevoerd zal worden door de ware liefhebbers en verzamelaars”. Over die groep heeft ook Petterson het als hij dit een “markt van kansen” noemt. “Veel van de grote verzamelaars die al tientallen jaren in de markt waren, werden de afgelopen twee jaar op veilingen steeds uit de markt geprijsd. Dat is nu voorbij en deze selectieve kopers zijn nu weer terug.”

Ubbens (Christie’s) ziet daarnaast als voordeel dat het gedaan is met de eenzijdige aandacht voor hedendaagse kunst. “We zien een terugkeer naar traditionele markten, met waardevaste objecten. De Oude Meesters zijn daar het sprekende voorbeeld van. Een recente veiling van werken in deze categorie heeft bijna net zo veel opgebracht als de hoogste schatting vooraf.” De Oude Meesters waren overigens ook nauwelijks geraakt door de voorbije hype, door Ubbens omschreven met drie begrippen: “Hebzucht, speculatie en status.” 2009 wordt wat hem betreft een ‘anti-jaar’: “Anti-hebzucht, anti-speculatie, anti-status: dat wordt het volgend jaar.”

___
Belazerd door Hirst
Damien Hirst, de maker van de met diamanten ingelegde schedel, is het symbool geworden van de bubble op de kunstmarkt. De 43-jarige Brit heeft sinds begin jaren negentig met veel succes dieren in formaldehyde, apothekerskastjes met pakjes en potjes en schilderijen van schedels aan de man gebracht. Geregeld brak hij records met de prijzen die voor zijn werk werden betaald. Hij was mede-financier van de aankoop (voor 75 miljoen euro) van de genoemde diamanten schedel door een groep investeerders, naar verluidt alleen maar om weer een record mogelijk te maken.
Hirst passeerde in september zijn Amerikaanse galeriehouder door enkele tientallen nieuwe schilderijen rechtstreeks te laten veilen bij Sotheby’s in Londen. Gebruikelijk is dat nieuw werk via galeries op de markt komt. De veiling was een groot succes en leverde Hirst bijna 140 miljoen euro op, maar vrijwel onmiddellijk werd de veiling gebrandmerkt als ‘de top van de markt’. De koers van Sotheby’s verloor de dag erop 10 procent en een paar dagen later kon de eerste mislukte veiling worden genoteerd. Toen een schedel-schilderij van Hirst in november op een New Yorkse veiling onverkocht bleef, zei hij tegen de krant Daily Telegraph dat zijn werk ‘overpriced’ was. Waarop de Britse publieke opinie over hem heen viel. Petterson: ‘Men voelt zich belazerd door Hirst.’

___
Verschenen in FEM (RIP), 27 december 2008.